نانو محک بهبود
تهران ،قنات،لوله کشی، آب شرب،بحران آب،نانو محک بهبود

از قنات تا لوله كشي ؛آب شرب تهران چگونه تامين مي شد؟

تا پيش از لوله کشي آب تهران، قنات ها، نهرها و جويبارهاي دور و اطراف شهر آب مصرفي مردم پايتخت را تامين مي کردند. دولتمردان و افراد ثروتمند هم به عنوان کارهاي عام المنفعه در آ برساني به شهر مشارکت داشتند. آب از مظهر اين قنات ها در جوي هاي روبازي سرازير مي شد که مردم ظرف و لباس هاي خود را در آن مي شستند و زباله هايشان را هم در آن مي ريختند. گاهي لاشه حيوانات مرده هم در اين آبراهه ها مي افتاد و کافي بود وزش بادهايي همچون «باد شهريار» يا « باد سام» با گرد و خاکي که به پا مي کردند، آلودگي آب تهران را کامل کند.
     تهران و آب سنگلج و باد شهريار
    منعش مکن که خال لب هفت دوزخ است
    علاوه بر آلودگي آب و بوي نامطبوعي که تا فرسنگ ها به مشام مي رسيد بيماري هايي مثل کچلي، سالک، ورم روده و... در بيشتر اوقات دامنگير مردم شهر بود. در دوران زمامداري سيدضياءالدين طباطبايي- هر چند که دولت وي به نام هاي «کابينه سياه» و در تاريخ مشهور است - اقداماتي در جهت جلب رضايت عامه صورت گرفت که رسيدگي به وضعيت آب شهر و جلوگيري از ورود برخي آلودگي ها به آب از آن جمله بود.
    از ديگر روش هاي آبرساني يکي مياهي (اجاره کردن آب محلات) و ديگري سقاخانه ها و شغل سقايي بود؛ در يکي از اسناد مربوط به بايگاني مرکز اسناد کتابخانه مجلس شوراي اسلامي صراحتا اذعان شده که پس از به سلطنت رسيدن رضاشاه توزيع آب به شکل سقايي و استفاده از مشک متروک شد و جاي خود را به حمل و توزيع آب با بهره گيري از بشکه داد. اين شيوه آبرساني تا پيش از لوله کشي آب در تهران برقرار بود و صنف بشکه داران و آب برداران آب را به مردم تهران مي رساند، آنها همچنين لايروبي قنات و تصفيه آب را هم انجام مي دادند.
    
     لوله کشي آب تهران
    به طور خلاصه بايد گفت فکر لوله کشي آب تهران به سال 1301 ش بازمي گردد. طرح ها و پيشنهاد هاي گوناگوني در مورد کشاندن آب رودخانه هاي اطراف تهران به داخل شهر مطرح بود که البته به سبب وجود مشکلات و نبود امکانات لازم به نتيجه نرسيد. کاشف السطنه (پدر چاي ايران) اهالي دارالخلافه «العطشان بين النهرين» ناميد؛ چرا که با آنکه رود کرج از غرب و جاجرود از شرق تهران جاري بودند، مردم شهر از غايت آلودگي و کمي آب در تنگنا بودند. او پيشنهاد کرده بود که يا پايتخت به محل جريان رودخانه مهمي منتقل شود يا به سمت تهران آب رودخانه هاي اطراف سرازير شود.
    در نظر دولتمردان و آب برداران امکانات کافي براي کشاندن آب رودخانه هايي مثل کرج، جاجرود، به سمت تهران بهره گيري از آب طالقان و قريه کن در نزديکي تهران، فراهم نبود. ناگفته نماند که در طي اين مدت شوکت الملک اعلم آب شهر بيرجند را لوله کشي کرد و به دنبال آن در شهرهاي مشهد و آبادان لوله کشي صورت گرفت.
    در سال 1318 ش، شرکت «رژي عمومي راه آهن فرانسه» مسووليت لوله کشي آب تهران را به عهده گرفت؛ اما اشغال ايران توسط فرانسه در جنگ جهاني و همچنين قضاياي شهريور 20 در ايران وقفه اي در اين کار ايجاد کرد. در زمان اشغال ايران رفت و آمد خبرنگاران خارجي باعث شد آشفتگي هاي ايران، به خصوص وضعيت آب آن، مورد توجه قرار گيرد. در آن زمان، وندال ويلکي، نامزد رياست جمهوري وقت آمريکا گفت: «آنچه در جوي هاي شمال شهر جاري است آبي است که به کثافت آلوده است و آنچه در جوي هاي جنوب شهر مي رود کثافتي است به آب آلوده». دکتر ميلسپو نيز آب تهران را «مايه ننگ» خواند.
    در سال 1324 ش، عده اي از بازرگانان تهران با تاسيس شرکت « سهامي آب تهران» حاضر شدند آب تهران را لوله کشي کنند. وزارت کشور اين امر را منوط به اجازه هيات وزيران مي دانست. به حدي در اين کار تعلل شد که شرکت انصراف و انحلال خود را اعلام کرد.
    در سال 1325 ش و در زمان نخست وزيري قوام، مقرر شد که به شرکت هاي خارجي اعلان مناقصه داده شود. در جريان مناقصه از بين هفت شرکت کننده، شرکت بلژيکي «والاتين» در درجه اول و پس از آن شرکت «لافا» برنده مناقصه شدند؛ اما يکي از شرکت کنندگان، شرکت «الکساندر گيپ» انگليسي به نتيجه مناقصه اعتراض کرد و با تشکيل کميسيوني برنده مناقصه شناخته شد. گويا اين قرارداد براي برخي آب داشت و براي بعضي نان!
    به هر روي در سي ام تير 1326، اولين کلنگ کار لوله کشي در محلي که اکنون پارک شهر است به زمين زده شد. به موازات کار لوله کشي موضوع تحديد و تعيين حدود شهر تهران هم در قالب نقشه برداري انجام مي شد. شيوه اجراي کار لوله کشي اختلاطي بود و با استفاده از امکانات و شيوه هاي کشورهاي مختلفي صورت مي گرفت: ته نشيني و تصفيه آب به روش فرانسوي، پاکيزگي آن به رويه آمريکا و اتصال لوله ها طبق معمول انگليس، توليد نيرو و تاسيسات خودکار به سبک آلماني، تهيه مواد شيميايي با وسايل سوئيسي، سفارش وسايل و مصالح از سوئد و انگليس، مواد چدني از فرانسه، ماشين آلات برق و تلمبه از آلمان، آهن و سرب از بلژيک و کسري سيمان از روسيه.
    براي تامين اعتبار لوله کشي شرکت عمران تاسيس شد. محمدرضا شاه مبلغ يک ميليون تومان در اين خصوص اختصاص داد. بالاخره پس از سي و اندي سال انتظار و اقدامات فني و اداري، سازمان آب از طريق روزنامه ها و راديو اعلام کرد: «نصب شعب لوله کشي تهران به منازل و اماکن عمومي از 4 آبان 34 آغاز خواهد شد.» اولين ناحيه توزيع آب به داخل منازل بين خيابان هاي فعلي انقلاب از شمال، جمهوري از جنوب و وليعصر از غرب و شاپور (وحدت اسلامي) از سمت شرق بود.
    با وجود اينکه دستيابي به آب لوله کشي نوعي پيشرفت به حساب مي آمد، اما موجب تعطيلي و بيکاري اتحاديه صنف بشکه داران و آب برداران شد و شايد بتوان گفت آمدن آب لوله کشي به تهران به معناي پايان کار اين صنف بود. اسنادي که در پي خواهد آمد شاهدي است بر روزهاي پاياني حيات اين صنف.
    
     اتحاديه بشکه داران و آب برداران آب آشاميدني تهران و توابع
    تاريخ 16/8/34
    شماره 679
    پيوست يک برگ
    ساحت مقدس مجلس سنا
    با نهايت احترام اتحاديه صنف بشکه دار به عرض مي رساند متجاوز از سي سال است که صنف بشکه دار با همين وسايل بشکه با کمال راستي و امانت و پشتکار شبانه روزي از قنات شاه آب شهر را چه در مواقع زمستان هاي سرد و چه در ايام تابستان هاي گرم به موقع به ساکنين شهر تهران با بهاي بسيار نازل رسانيده؛ به طوري که اگر کوچک ترين توجهي مبذول گردد، تمام لوازم حياتي افراد اين مملکت با وضع صعودي ترقي فاحش نمود. فقط همين آب است که بهاي آن از بيست سال به اين طرف کوچک ترين ترقي نکرده و علت آن بوده که صاحبان بشکه با لقمه نان مختصري امرار معاش داشته و حتي المقدور درآمد خود را صرف معاش کارگران خود نموده اند؛ ولي اين صنف مستحضر است اينک که عمل لوله کشي شهر تهران آغاز گرديده، يک دو سال به طول نخواهد انجاميد که ديگر احتياجي به آب برداري به وسيله بشکه و بشکه دار نخواهد بود؛ کما اينکه اکنون در قسمت هايي که انشعاب برقرار گرديده است، رفع احتياج ساکنين آن قسمت ها از آب لوله کشي به عمل آمده و احتياجي به شاه آب ندارند و به همين علت چندين بشکه که در محل هاي مزبور کار مي کرد، از کار افتاده است و بديهي است اگر به همين منوال پيش رود با توجه به نطق افتتاحيه رئيس سازمان لوله کشي از مخزن آب در پيشگاه مبارک ملوکانه تا ظرف يک سال و نيم ديگر شهر تهران بحمدالله داراي آب مشروب تصفيه شده خواهد بود. در اين صورت اصولاآشاميدن آب شاه ترک و اين صنف خود به خود از کار برکنار مي شوند.
    با شرح مراتب فوق که جريان امر کاملاروشن و اولياي محترم امور به وضع فوق واقفند، متاسفانه باز شهرداري تهران و شهرباني کل کشور دستوراتي صادر مي فرمايند که با وضع مشروحه فوق کاملامغايرت دارد. يعني مدت يک ماه است که به اين صنف فشار مي آورند که محل آب برداري را از پشت بانک سپه تغيير داده و به نقاط دوردست انتقال دهيد، زيرا در مرکز شهر نبايد بشکه عبور و مرور نمايد.
    درحالي که اين نظر موقعي صحيح است که مرکز شهر احتياجي به آب نداشته باشند و گرنه به چه نحو ممکن است شبکه آب در خيابان ها و مراکز شهر عبور نکرده؛ ولي تا قبل از تکميل انشعاب آب به همان مرکز شهر داده شود و اگر کثرت عبور و مرور در شهر مانع جريان بشکه است، خوشبختانه بيش از يک سال و نيم ديگر به طول نخواهد انجاميد که اصولابشکه در شهر متروک خواهد شد. بنابراين تصديق مي فرمايند انتقال بشکه دار از مرکز فعلي که با خون جگر و سرمايه مختصر يک مشت افراد زحمتکش تهيه شده چه خسارتي براي اين صنف خواهد بود و مهم تر اينکه موضوع را به اينجا هم خاتمه نداده اند، بلکه فشار فوق العاده اي به اين صنف وارد ساخته اند که حتما مي بايد بشکه ها را تبديل به اتومبيل نماييم؛ زيرا عبور بشکه در خيابان مطابق شان پايتخت شاهنشاهي نيست.
    ما اتحاديه صنف بشکه دار که با عائله خود متجاوز از ده هزار نفر جمعيت اين پايتخت هستيم، از پيشگاه نمايندگان محترم مجلس استدعا مي کنيم که از شهرباني و شهرداري و سازمان لوله کشي شهر تهران استفسار فرمايند در صورتي که واقعا در ظرف يکي، دو سال ديگر عمل لوله کشي تهران خاتمه مي يابد، چنانچه يک قسمت تهران لوله کشي شود و بشکه به مرور در ظرف همين مدت خود به خود از بين مي رود، احداث ساختمان جديد آب برداري در نقاط دور دست تهران چه لزومي دارد؟ و ديگر وقتي اصل قضيه منتفي شد؛ تبديل بشکه به ماشين براي چه مصرفي است؛ زيرا ما مردم عامي هر چه فکر مي کنيم، نمي توانيم اين موضوع را در دماغ خود حل کنيم و نمي فهميم که منظور از اين همه فشار پي در پي روي چه اصلي است. اگر واقعا تشکيلات اين صنف برخلاف شئون پايتخت است، ممکن است صريحا امر فرماييد که از حال ما اين کار را تعطيل کنيم و بي جهت خسارت فوق العاده متوجه اين جمعيت کثير نشود.
    ضمنا از پيشگاه محترم نمايندگان مجلس استدعا مي نماييم به اين نکته توجه فرماييد که با از بين رفتن بشکه و وسايل آب برداري که براي اين صنف متجاوز از بيست ميليون ريال تمام شده و اين مبلغ ماحصل يک عمر زحمت اين صنف است. تصميم مقتضي اتخاذ فرماييد تا پس از خاتمه لوله کشي وضعي پيش نيايد که اين جمعيت کثير بيچاره شده و دست به تکدي دراز نمايند. در انتظار مراحم مجلس سنا مي باشيم.
    هيات مديره اتحاديه صنف بشکه داران و آب برداران آب آشاميدني
    (1) مهر بيضي شکل اتحاديه
    سنديکاي بشکه داران و آب برداران
    ثبت شماره 22
     آب آشاميدني تهران و توابع
    (2) اسم و امضاي سيدآقاي افضلي
    (3) اسم و امضاي حسن رحماني
    (4) اسم و امضاي سيدحيدرهاشمي
    (5) اسم و مهر علي رحيمي
    (6) اسم و امضاي امان الله امامي
    (7) اسم و امضاي عباس سليمي
    [8] اسم و امضاي نامشخص
     [9] اسم و امضاي سيدميرزا هاشمي
     [10] اسم و امضاي غلامحسين خليلي
    [10] اسم و امضاي سيدمهدي هاشمي
    [10] اسم و امضاي سيداحمد افضلي
    [3] اسم و امضاي حاجي سليمي
    [4] اسم و امضاي رضا كريمي
    [5] اسم و امضاي لطف الله شهرياري
    (سند شماره 2)
    نشان شير و خورشيد شماره
    مجلس سنا تاريخ
    اداره پيوست
    اتحاديه بشکه داران و آب برداران آب آشاميدني تهران و توابع نامه اي که در شکايت از اقدامات وزارت کشور در شهرداري تهران نوشته بوديد ملاحظه شد. چون مجلس در امور داخلي وزارتخانه ها و ادارات مداخله نمي کند چنانچه مطلبي داريد مستقيما به ادارات مربوطه مراجعه کنيد.
    از طرف رئيس مجلس سنا
    (دست نويس) شکايت به وزارت کشور فرستاده شود
    (اسم نامشخص)
    (سند شماره 3 دست نويس)
    يادداشت وزارت کشور
    به امضاي رضا کريمي و علي رحيمي نمايندگان صنف بشکه داران و آب برداران آب آشاميدني تهران و توابع شهر مرجوعه اي به مجلس سنا رسيده که عين آن ارسال مي شود و به قراري که اظهار مي دارند متجاوز از سي سال است که با کمال راستي و امانت شبانه روز از قنات شاه آب شهر را چه در مواقع زمستان سرد و چه در ايام تابستان هاي گرم به موقع به ساکنين شهر تهران رسانيده اند اخيرا ادارات شهرباني و شهرداري تهران قريب يک ماه است به اين صنف فشار آورده که محل آب برداري را از پشت بانک سپه به نقاط دور دست انتقال دهند. خواهشمند است دستور فرماييد به مطالب آنان رسيدگي و اقدام لازم به عمل آورده و نتيجه را ضمن اعاده مرجوعه اعلام دارند.
    رئيس مجلس سنا (امضا)
    سند شماره 4
    تاريخ 21/10 ماه 1334 نشان شير و خورشيد
    شماره 61945/1 وزارت کشور
    پيوست اداره کل امور شهرداري ها
    اداره
    رياست محترم مجلس سنا
    عطف به مرقومه 4734-6/10/34 و 3814-11/9/34 راجع به شکايت آقايان رضا کريمي و علي رحيمي نمايندگان بشکه داران آب تهران به استحضار مي رساند:
    مراتب از شهرباني کل کشور و شهرداري تهران استعلام گرديد به طوري که شهرباني کل کشور ضمن نامه 25561/28829/6-6/10/34
    گزارش مي دهد طبق نظر کميسيون متشکله در شهرداري تهران موضوع تغيير محل آب آشاميدني تهران عملي نگرديده و فعلابا تمام ناراحتي که عبور و مرور بشکه داران در خيابان ها فراهم نموده اند تا تصميم قطعي از اياب و ذهاب بشکه آب جلوگيري به عمل نمي آيد.
    از طرف وزير کشور
    امضا
    سند شماره 5
    تاريخ 21/11/ ماه 1334 نشان شير و خورشيد
    شماره 87668/4 وزارت کشور
    اداره کل امور شهرداري ها
    رياست محترم دفتر مجلس سنا
    عطف به نامه شماره 5134-10/11/34 به اين وسيله عين عريضه آقايان رضا کريمي و علي رحيمي نمايندگان بشکه داران آب تهران به ضميمه فرستاده مي شود. ج
    به جاي رئيس اداره کل امور شهرداري ها
    سرير امضا
    
    پي نوشت ها:
    1. شهري، جعفر، در طهران قديم، ج اول، معين، تهران، چ دوم، 1376، ص 151-160.
    
    
حبیب بابایی

روزنامه دنیای اقتصاد

دیدگاه خود را ارسال نمایید

ما را دنبال کنید