نانو محک بهبود
 زاويه ديپلماتيك  آب و صلح براي همه

زاويه ديپلماتيك آب و صلح براي همه

آب زيبا و هستي ساز است. همه جلوه هاي شگفتي و زيبايي در طبيعت با آب جان مي گيرد. موسيقي آب دل نواز و قطره هاي آب سرشار از مهرباني و شادابي است. آب مملو از تاريخ زندگي است، انسان و تمدنش با آب وارد تاريخ شده است. مولکول هاي آب با احساسات انسان رابطه برقرار مي کنند. در بعضي از آيين ها، آب رازدار است و مشکل گشا. آب در چرخه حيات خود از دريا به هوا و هوا به زمين، پيوسته در حرکت است. فعل و انفعالات مرتبط با چرخه حيات آب نيز از شگفتي هاي هستي است. آب موجود در اتمسفر زمين بر اثر گردش طبيعي آن هر 9روز يک بار فاصله آسمان و زمين را طي مي کند. حجم آب در گردش حدود 40هزارکيلومترمکعب است. انسان در حال حاضر قادر است تا 25هزارکيلومتر آن را مورد بهره برداري قرار دهد. حجم آب شيرين در جهان حدود 8/2درصد از حجم کل آب جهان است و حدود دوسوم از اين مقدار قابل دسترسي نيست، چرا که مقدار زيادي از آب هاي شيرين جهان به شکل يخ در يخچال هاي قطبي و کوهستاني قرار دارد. حدود 65درصد از آب هاي شيرين در اختيار هفت کشور جهان است و سهم بيش از 190کشور جهان فقط 35درصد از آب شيرين است و اين امر عمق بحران را نشان مي دهد و آب هاي شيرين رودها، درياچه ها و آب هاي زيرزميني، عمده نياز انسان به آب شيرين را تامين مي کند.
     انسان ها در تامين آب مورد نياز خود از مناطق خشک و نيمه خشک و حتي مرطوب از آب هاي زيرزميني اي که در لايه هاي داخلي زمين هستند با مشکلات فني مربوط به اکتشاف، حفر چاه ها، کانال کشي و ايجاد تاسيسات و... مواجه هستند. رودها راحت تر از آب هاي زيرزميني در دسترس انسان بوده و تمام تمدن هاي باستاني آغازين بشر در کنار رودهاي بزرگ شکل گرفته است. رودخانه ها در تداوم حرکت خود با تصاويري ناب چشم هاي شيفته زيبايي را نوازش مي کند. رودخانه ها بر اساس سرعت و تداوم جريان آب، به سه دسته تقسيم مي شوند: رودخانه هايي که در تمام سال جاري هستند، رودخانه هاي ادواري و رودخانه هاي متناوب. رودخانه ها داراي اهميت بسيار بالاي اکولوژيکي هستند و رگ هاي حياتي ارتباطي جهان به شمار مي روند. محل رويش تعداد زيادي از گياهان و زيستگاه هاي متنوعي از آبزيان بوده و ساختار زيست محيطي پيچيده اي دارند. رودخانه ها به عنوان بخشي از ثروت طبيعي هر کشوري نقش بسيار بااهميتي در توسعه هر کشور دارد. مساله مرزبندي رودخانه هايي که از قلمرو دو يا چند کشور عبور مي کنند يا قلمرو آنها را از يکديگر جدا مي سازند و نحوه بهره برداري و تعيين حق آبه هر کشور از رودخانه هاي مشترک از جمله مسايلي هستند که حيطه و عمل حقوق بين الملل آب را گسترش داده و آن را به يکي از شاخه هاي با اهميت حقوق بين الملل تبديل کرده است. و از جمله موضوعات مورد مناقشه و اختلاف ميان کشورهاي مختلف است که مخاصمات مسلحانه بين کشورها را موجب شده و صلح و امنيت بين المللي را در مناطق کم آب و بحران زده به شدت تهديد مي کند؛ در مناطقي که مرزها تحت تاثير ملاحظات سياسي دوران استعماري تعيين شده اعتبار معاهدات امضا شده زير سوال است. اختلافات مرتبط با رودخانه هاي مشترک از ظرفيت زيادي براي ايجاد تنش و مخاصمات مسلحانه برخوردار است. نحوه مديريت رودخانه هاي مشترک و احترام به حق حيات رودخانه هايي که در قلمرو دو يا چند کشور در جريان است موجب بروز اختلافات زيادي شده است.
    فهرست اختلافاتي مربوط به مرزبندي، تفسير مواد موافقت نامه ها، چگونگي انطباق توافق نامه ها با شرايط طبيعي در حال تغيير دايمي، نحوه بهره برداري و ايجاد تاسيسات بر رودخانه ها بسيار طولاني است و تقريبا همه مناطق جهان را دربرمي گيرد. در سال1920 ديوان دايمي دادرسي بين المللي دادگستري راي مشورتي خود درخصوص صلاحيت کميسيون اروپايي رود دانوب را صادر کرد. در سال1933 اختلاف دو کشور گواتمالاو هندوراس در مورد رودخانه هاي بتنتر و مونتاگوا از طريق راي داوري حل وفصل شد. دعواي هلند و بلژيک در سال1936 به خاطر نقض موافقتنامه سال1863 درخصوص رود مرز، قضيه رودخانه ادر در ديوان دايمي بين المللي دادگستري، قضيه گابچيکو تانجي مورس در ديوان بين المللي دادگستري، قضيه درياچه لانو، قضيه کارخانه خمير کاغذ بين آرژانتين و اروگوئه، بخشي از اين فهرست طولاني است.
    مناقشات مربوط به ايجاد سد بر آبراه هاي بين المللي نيز پيشينه اي طولاني در روابط بين الملل دارد. اختلافات آمريکا و مکزيک در سال1895 درباره سد رود ريوگراند، هلند و بلژيک بر سر رودخانه موز، هند و پاکستان1948 رودخانه ايندوبين، هند و بنگلادش (رودخانه گنگ)، کره شمالي و کره جنوبي 1985 رودخانه هان، چک اسلواکي و مجارستان1980 رودخانه دانوب، ترکيه و عراق و سوريه به دليل ايجاد پروژه گاپ و تاسيس سدها و کانال هاي زيادي روي فرات.
    گزارش سال2000 کميسيون جهاني سدها، ابعاد مختلف فني و اقتصادي و زيست محيطي و اجتماعي سد سازي را مورد توجه قرارداده و هفت اولويت راهبردي در بهره برداري از آب هاي مشترک براي صلح، توسعه و امنيت را متذکر مي شود. کنوانسيون تنوع زيستي1992 اصول و تعهدات حقوقي در چگونگي استفاده از آبراه هاي بين المللي (مشترک) را مورد توجه قرار مي دهد همچنين کنوانسيون حفاظت از ميراث طبيعي و فرهنگي جهان توجه دولت ها را به حفظ و حمايت از رودخانه ها جلب مي کند. حقوق بين الملل آب به تدريج اصول کلي و پايه اي جهت تعيين الگوي رفتاري دولت ها در استفاده از آبراه ها را ترسيم کرد که از آن جمله مي توان به اصل21 اعلاميه استکهلم اشاره کرد که توصيه 51 آن خاطرنشان مي کند: «مزاياي خالص ناشي از فعاليت هاي انجام شده در مناطق آبي مشترک در چند دولت بايد به گونه اي منصفانه بين کشورهاي ذيربط توزيع شود.»
    توصيه 91کنفرانس سازمان ملل متحد درخصوص آب در سال1977 نيز جهت گيري مشابهي را اعلام مي کند (درخصوص استفاده، اداره و بهره برداري از منابع آبي مشترک، سياست هاي ملي بايد حق هر دولت سهيم در اين منابع براي استفاده منصفانه براي ارتقاي همبستگي و همکاري را مدنظر قرار دهند.)
    پذيرش اصل مشارکت منصفانه و معقول در ماده5 کنوانسيون 1997 مورد تاييد قرار گرفته است که مکمل اصلي منع آسيب و ضرر رساني به رودخانه ها به هنگام بهره برداري و مديريت آن است. به جهت لازم الاجرانشدن کنوانسيون1997، رژيم حقوقي آبراه هاي بين المللي عمدتا متکي به عرف و معاهدات دوجانبه و چندجانبه است. فقدان کنوانسيون فراگير و جامع، دريافت هاي چندگانه و گاها متضاد بين دولت ها درخصوص قواعد حاکم بر آبراه هاي بين المللي را موجب مي شود و اين امر در جاي خود زمينه بروز تنش و تخاصم ميان همسايگان را فراهم مي کند.
    خاورميانه بيش از مناطق ديگر در معرض خطرات ناشي از مخاصمات آبي قرار دارد. کشور ايران نيز از وضعيت ويژه اي برخوردار است. ايران داراي 15مرز مشترک خشکي و آبي به طول هشت هزارو755کيلومتر با همسايگان خود است، از اين مقدار دوهزارو700کيلومتر دريايي و چهارهزارو137کيلومتر خشکي است.
     31درصد مرزهاي ايران را دريايي و 47درصد آن را خشکي تشکيل مي دهد. بزرگ ترين مرز رودخانه اي مربوط به رودخانه ارس به طول 475کيلومتر و کوچک ترين مرز رودخانه اي مربوط به رودخانه دوبرج به طول 5/2کيلومتر است که قسمتي از مرز مشترک ايران و عراق را تشکيل مي دهد. هزارو918کيلومتر از مرز مشترک ايران با کشورهاي همسايه را 29رودخانه کوچک و بزرگ تشکيل مي دهد. سالانه 10ميلياردمترمکعب آب از طريق رودخانه هاي مشترک وارد کشور شده و حدود هشت ميلياردمترمکعب آب از آن خارج مي شود. رودخانه هاي مهم ورودي به کشورمان عبارت اند از: هيرمند و هريررود در مرز شرقي، رودخانه ارس در مرزهاي شمالي (آذربايجان) و رودخانه هاي مهم خروجي عبارت اند از: هريررود در مرز شمالي (ترکمنستان) و رودخانه ارس، آستاراچاي و بال هارود در مرز شمالي (آذربايجان و ارمنستان) و رودخانه هاي زاب و سيروان (عراق).
    در معاهدات ايران با همسايگان درخصوص رودخانه هاي مرزي و مشترک پذيرش اصل مشارکت منصفانه و معقول به چشم مي خورد و بر همين مبنا تقسيم آب به شيوه هاي مختلفي انجام شده است. مناسبات ايران با کشورهاي همسايه درخصوص رودخانه هاي مشترک بر مبناي قراردادي استوار است. معاهده1351 با افغانستان درخصوص هيرمند، پروتکل 1334رودخانه ساري سووقره سو با ترکيه، معاهده1304 با اتحاد جماهيرشوروي در مورد ارس، اترک و ساير رودخانه هاي مشترک، موافقتنامه آب هاي مرزي 1975 با عراق در مورد رودخانه هاي مشترک و مرزي غرب کشور. ايران از اصل بهره برداري و منصفانه و معقول از رودخانه هاي مشترک حمايت کرده و بر همين مبنا با همسايگان خود رفتار کرده است.
    اصل منع آسيب رساني در بهره برداري از منابع آبي مشترک، تعهد به مشاوره و تبادل اطلاعات به حل وفصل مسالمت آميز اختلافات حفظ محيط زيست و تاسيس نهاد دايمي براي اداره امور آبراه ها در اغلب معاهدات ايران با همسايگانش گنجانده شده است. بيشترين رودخانه هاي مشترک مربوط به مرزهاي غربي کشور است. بين ايران و عراق بيش از 20رودخانه جاري است که به جز سه رودخانه، توافقي درخصوص نحوه مديريت رودخانه هاي مشترک وجود ندارد و در اکثر مواقع کميسيون مشترک بر پايه عرف هاي ايجادشده عمل مي کند. با وجود اين سهم ايران در بعضي رودخانه ها متناسب با نيازها و حقوق تاريخي اش نيست. حق آبه ايران از رودخانه هيرمند 820ميليون مترمکعب در سال در شرايط نرمال يا فوق نرمال است که حدود 5/14درصد از کل آب هيرمند را تشکيل مي دهد. به علت بي ثباتي سياسي در افغانستان، ايران در دريافت سهم عادلانه و منصفانه از هيرمند با مشکلاتي مواجه بوده است. مهم ترين حوزه آبريز رودخانه هاي مشترک در مرزهاي ايران و عراق جريان دارد که شامل زاب، سيروان، تازيمکان، هواسان تا الوند، آب نفت تا چنگلوله و ميمه کوچک است. مجموع آب هاي روان در حوزه آبريز حدود هشت ميلياردمترمکعب است که بيشترين آن متعلق به حوزه سيروان است. بيش از 90درصد از دبي کل متوسط رودخانه هاي مرزي از کشور خارج مي شود.
    مجموع آب هاي روان استان کردستان حدود 8/7ميلياردمترمکعب است که بيشترين بخش آن متعلق به حوزه سيروان است. کمتر از 20درصد اين منابع در استان بهره برداري مي شود، که با توجه به تغييرات اقليمي، کاهش نزولات آسماني، افزايش دما و افزايش جمعيت لازم است يک نظام جامع بهره برداري از رودخانه هاي ايران تهيه و با استفاده از فناوري هاي جديد در زمينه هاي مهار آب و استفاده بهينه از منابع آب رودخانه ها به شيوه علمي مديريت شود. در طراحي اين مدل علمي بايد به مسايل و مشکلات کشورهاي همسايه به خصوص به مشکلات ترکيه و عراق نيز توجه شود. مناسبات ترکيه و عراق به لحاظ ايجاد سدهاي بزرگ روي دجله و فرات به حقوق عراق به عنوان کشور پايين دستي تاثير مي گذارد و همراه با تنش بوده است و اين مناسبات پرتنش از سال 1990 به بعد و به دنبال تکميل سد آتاتورک از مجموعه سدهاي گاپ نهمين سد بزرگ جهان، روابط سه کشور عراق، سوريه و ترکيه رو به وخامت گذاشته است. در سال 1998عراق و سوريه به تحريم شرکت هايي پرداختند که در پروژه گاپ با ترکيه همکاري مي کردند. در جريان جنگ کويت به بسياري از سدهاي عراق آسيب جدي وارد شد و به دنبال حمله ايالات متحده آمريکا و هم پيمانانشان به عراق در سال2003 مشکلات جديدي در نحوه مديريت دجله و فرات روي داد که با بحران سوريه اين وضعيت تشديد شد.
    کشور ترکيه با ديگر اعمال حاکميت مطلق بر رودخانه هاي مشترک، خود را ملزم به رعايت حقوق کشورهاي ديگر نمي بيند و عراق و سوريه دجله و فرات را رودهاي بين المللي به حساب مي آورند و خواهان سهم مناسبي از آن براي خود هستند. در شرايطي که سوريه و عراق دچار بحران سياسي و مديريتي هستند، ترکيه با استفاده از فناوري هاي جديد، سياست بهره برداري حداکثري از رودخانه هاي مشترک را دنبال مي کند که اين امر زمينه بحران و تنش هاي سياسي را فراهم مي کند. از آنجا که هر بحراني، در منطقه و همسايگي ايران مي تواند به حوزه امنيتي ايران نيز سرريز شود. از اين رو لازم است که ايران با استفاده از ظرفيت هاي سياسي، فرهنگي، اقتصادي و علمي خود، گفتمان آب و صلح براي همه را در مناسبات کشورهاي همسايه ترويج داده و براي تقويت همگرايي و همبستگي بيشتر در بين کشورهاي همسايه تلاش کند. ديپلماسي آب بايد به بخش فعالي از ديپلماسي سياسي و عمومي ايران تبديل شود. در کنار فعاليت گروه هاي افراطي و جنگ طلب بحران آب بيش از هرزمان ديگر صلح و امنيت منطقه اي را تهديد مي کند. تا فرصت ها هست بايد به چاره انديشي همت گماشت.
    
    

دیدگاه خود را ارسال نمایید

ما را دنبال کنید