نانو محک بهبود

آب و صلح خاورميانه


نويسنده: سيد مرتضي حسيني*

دراجلاس جهاني توسعه پايدار در يوهانسبورگ، معضل آب به عنوان يکي از چالش هاي فرامرزي جهان مطرح شده است. دسترسي به آب آشاميدني سالم براي امنيت انساني و توسعه پايدار ضروري است و هنوز ۲/۱ميليارد نفر به آب آشاميدني سالم دسترسي ندارند، ۴/۲ ميليارد نفر از خدمات تصفيه آب محرومند و اگر در اين زمينه تلاشي فوري صورت نگيرد، در سال ۲۰۲۵، چهارميليارد نفر دسترسي کافي به آب قابل شرب نخواهند داشت.همچنين ﻣﺤﺪودﯾﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ آب ﺷﯿﺮﯾﻦ و در دﺳﺘﺮس ﺑﻮدن ﻓﯿﺰﯾﮑﯽ آب و ﺑﺤﺮان ﺳﯿﺎﺳﯽ در ﺑﺴﯿﺎري از ﮐﺸﻮرﻫﺎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﯾﮏ ﻣﻌﻀﻞ ﺟﺪي در آﻣﺪه اﺳﺖ، ﺑﻪ ﻃﻮري ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﺤﺪودﯾﺖ ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ رﺷﺪ اﯾﻦ ﮐﺸﻮرها را ﺗﺤﺖ الشعاع ﻗﺮار دهد. ﺑﺮاﺳﺎس ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت و آﻣﺎر اراﺋﻪ ﺷﺪه ﺗﻮﺳﻂ ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ ﻋﻤﺮان ﺳﺎزﻣﺎن ﻣﻠﻞ ﻣﺘﺤﺪ، ﺗﻘﺮﯾﺒﺎً ﻧﯿﻤﯽ از ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺟﻬﺎن ﺑﺮاي رﻓﻊ ﻧﯿﺎزﻫﺎي اوليه ﺧﻮد، ﺑﻪ آب ﮐﺎﻓﯽ دﺳﺘﺮﺳﯽ ﻧﺪارﻧﺪ. اﮐﻨﻮن ﺑﯿﺶ از ﯾﮏ ﻣﯿﻠﯿﺎرد ﻧﻔﺮ ﯾﻌﻨﯽ ﯾﮏ ﺷﺸﻢ ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺟﻬﺎن و ﯾﮏ ﻧﻔﺮ از ﻫﺮ ﭘﻨﺞ ﻧﻔﺮ در جهان در ﺣﺎل ﺗﻮﺳﻌﻪ، ﺑﻪ آب ﺳﺎﻟﻢ دﺳﺘﺮﺳﯽ ﻧﺪارﻧﺪ. به اين ترتيب امروزه، عدم دسترسي به آب شيرين در زمره يکي از مهم ترين چالش هاي زيستي براي کشورها علي الخصوص در منطقه خشک خاورميانه تعريف مي شود.
    در مناطق خشک جهان از جمله خاورميانه و ايران، آب منبع حياتي و استراتژيک بشمار مي رود. به عنوان مثال، با نگاهي به تاريخ مي توان ملاحظه کرد که بنا به گفته جغرافيدان امريکايي «آرون ولف» نخستين منازعه آبي در جهان به 4500 سال قبل بين دو کشور منطقه غرب آسيا در عراق کنوني به وقوع پيوسته و در ابتداي انقلاب اسلامي ايران، جنگ بزرگ منطقه بين ايران و عراق نيز با اعتراض به قرارداد آبي اروندرود بين دو کشور (قرارداد 1975 الجزاير) توسط صدام شروع شد.
    در ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺧﺎورﻣﯿﺎﻧﻪ ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از ﻣﻨﺎﻃﻖ ﮐﻢ آب ﺟﻬﺎن ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽرود، ﺷﻤﺎر ﻣﻮاردي ﮐﻪ آب ﯾﮏ دﻟﯿﻞ ﻣﻬﻢ ﺑﺮاي ﺑﺮوز اﺧﺘﻼف ﯾﺎ ﻣﻨﺎزﻋﻪ ﺷﺪه، ظاهراً در ﺣﺎل اﻓﺰاﯾﺶ اﺳﺖ. به طوري که در سال هاي اﺧﯿﺮ ﻣﯿﺎن ﺗﺮﮐﯿﻪ، ﺳﻮرﯾﻪ و ﻋﺮاق ﺑﺮ ﺳﺮ ﻓﺮات؛ ﻣﯿﺎن اردن، اﺳﺮاﺋﯿﻞ و ﻟﺒﻨﺎن ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺳﺮﭼﺸﻤﻪ رود اردن، ﻣﯿﺎن اﯾﺮان و اﻓﻐﺎﻧﺴﺘﺎن ﺑﺮ ﺳﺮ رود هيرمند و ﻣﯿﺎن 9 کشور ﺳﺎﺣﻠﯽ رود ﻧﯿﻞ اﺧﺘﻼﻓﺎت در ﺣﺎل اﻓﺰاﯾﺶ اﺳﺖ. ﺑﺮاﺳﺎس آﻣﺎر ﻓﺎﺋﻮ در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻨﻄﻘﻪ 14 درصد ﻣﺴﺎﺣﺖ ﮐﺮه زﻣﯿﻦ را ﺑﻪ ﺧﻮد اﺧﺘﺼﺎص داده ﺗﻨﻬﺎ 2 درصد از ﻣﻨﺎﺑﻊ آب را در اﺧﺘﯿﺎر دارد.
    مساله آب در خاورميانه همواره يکي از مسائل مورد بحث در مناقشات بوده که برخي از دلايل آن عبارتند از:
    1- بخش زيادي از آب هاي موجود در منطقه، در خارج از کشورهاي استفاده کننده از آن سرچشمه مي گيرد. 2- همکاري کشورها در استفاده از منابع آبي مشترک از مشکل ترين موارد مناقشه بين آنها بوده است که البته ناشي از خصوصيات بين المللي بودن اين منابع و محدود بودن مقررات و وجود معدود پيمان هايي در مورد چگونگي استفاده از آنها بوده است.
     با توجه به موارد فوق خاورميانه با مشکلات متفاوتي مواجه بوده که نيازمند دستيابي به راه حل سريع هستند. از جمله: تدوين حقوق ويژه آب، چگونگي توزيع اين گونه آب ها در بخش هاي مختلف، کاهش مرغوبيت آب هاي سطحي به دليل استفاده غيرصحيح و انشعاب غيراصولي در نزديکي سرچشمه ها و استفاده بيش از اندازه و نيز آلوده شدن آنها، که همگي اين معضلات بايد توسط دولت هاي مربوط حل و رسيدگي شود.
    برخي معتقدند آب بيش از آن که مظهر جنگ و تضاد باشد مي تواند به نماد مشارکت، همکاري و صلح بين دولت ها و ملت ها تبديل شود. لذا نقش «ديپلماسي» در حل و فصل معضلات در حوضه هاي آبريز مشترک و دسترسي همگاني به آب هاي مورد نياز يکي از اساسي ترين راه حل ها است. به همين منظور امروزه علم «هيدروپليتيک»، ناظر بر تنش هاي آبي قرار گرفته و آن را مورد مطالعه قرار مي دهد و به نوعي مباحثي را که در پيوند با همزيستي و تعامل با کشورها بر سر منابع آب مشترک است مورد توجه قرار مي دهد و اين توانايي را دارد که بتواند در توليد ادبياتي به کار رود که به همزيستي کشورها کمک کند.
    با عنايت به هزينه هاي بسيار بالاي جنگ و اهميت صلح در دنياي کنوني، دستگاه ديپلماسي کشورمان مي تواند با برنامه ريزي دقيق و توجه به اهداف سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و همچنين با استفاده از قوانين حقوق بين الملل و ديپلماسي فعال به دنبال نظام مند کردن بهره برداري از آب هاي مشترک، تدوين اصول و قواعدي براي بهره مندي مناسب از آب هاي مرزي و جلوگيري از آلودگي و محافظت از آن به عنوان بخشي از محيط زيست منطقه اي، همکاري ويژه با کشورهاي درگير داشته و نقشي فعال ايفا نمايد تا بتواند نماد «صلح و دوستي» در منطقه خشک خاورميانه باشد.
    
    
    *دانشجوي ارشد روابط بين الملل

دیدگاه خود را ارسال نمایید

ما را دنبال کنید