نانو محک بهبود
کم آبی+بحران آب +آمایش سرزمین +مهاجرت اکولوژیک+

آيا كم آبي موج سوم مهاجرت در ايران را شكل مي دهد؟

آيا كم آبي موج سوم مهاجرت در ايران را شكل مي دهد؟
در نشست تخصصي پژوهشكده سياستگذاري دانشگاه شريف مطرح شد


نويسنده: امين شول سيرجاني

 

 بروز نمونه هاي متعددي از تخليه روستاها در كشور بر اثر بحران آب موجب شده تا در ماه هاي اخير نگراني درباره ابعاد آثار اجتماعي بحران هاي زيست محيطي در كشور افزايش يابد. آيا موج سوم مهاجرت روستايي در ايران تحت تاثير «چالش هاي زيست محيطي» و «كم آبي» در حال وقوع است؟ «برنامه آب و توسعه پژوهشكده سياستگذاري دانشگاه شريف» با همكاري «انجمن علمي جمعيت شناسي دانشگاه تهران» شنبه ٢٢ ارديبهشت ماه امسال، از چهار كارشناس دعوت كرده بود براي پاسخ به اين پرسش در نشست تخصصي مهاجرت اكولوژيك در دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران سخنراني كنند. گزارش زير چكيده سخنراني حاضران در اين نشست است. «اعتماد» به زودي گزارش هاي تفصيلي ديگري با همين موضوع منتشر خواهد كرد.
    
    آمايش سرزمين: همچنان غايب
    «فرزام پوراصغر سنگاچين»، رييس گروه امور آمايش، برنامه ريزي و محيط زيست سازمان مديريت و برنامه ريزي نخستين سخنران اين نشست بود. او با تشريح وضعيت شاخص هاي جمعيتي، تفاوت هاي طبيعي مناطق كشور و بررسي شاخص هاي توسعه پايدار از بارگذاري هاي جمعيتي خارج از توان اكولوژيك در كشور انتقاد كرد. به گفته او برخلاف كاهش شديد منابع آب زيرزميني در كشور و كاهش بارش ها بر اثر تغييرات اقليمي هنوز هم از گذشته درس نگرفته ايم. طرح هاي توسعه بر اساس مطالعات آمايش سرزمين تدوين نشده و به اين ترتيب اكثر بارگذاري ها روي منابع آب در استان هاي خشك كشور اتفاق افتاده است: «ميل مهاجران به سكونت در شهرهاي داراي صنعت موجب شده تا با پديده «بزرگ سري شهرها» روبه رو شويم. يعني شهرهاي ما سر بسيار بزرگ دارند و بدن نحيف.» سنگاچين پايين بودن تراكم جمعيتي در استان هاي ساحلي كشور را يكي از نشانه هاي توسعه نامتوازن دانست و گفت: «در طرح هاي توسعه از قابليت هاي سرزميني مثل درياها استفاده نكرده ايم. شهرهاي ساحلي در كشورهاي توسعه يافته جزو شهرهاي مهم به شمار مي روند اما در ايران ما از اين موضوع غفلت كرده ايم و به ندرت شهرهاي بالاي ٥٠٠ هزار نفر داريم. الان بخش اعظم سكونت در شهرهايي اتفاق افتاده كه خودشان با كمبود منابع آب روبه رو هستند و بايد براي شان آب منتقل كنيم. اين تجربيات به ما يادآوري مي كند كه ديگر نبايد روي مديريت عرضه كار كنيم بلكه بايد با استفاده از ظرفيت هاي محلي هر يك از مناطق براي شان طرح توسعه اجرا شود.» او با تاكيد بر اينكه ارزيابي توان اكولوژيك و ارزيابي هاي اقتصادي و اجتماعي از جمله كارهايي است كه بايد قبل از احداث كارخانه ها انجام شود: تاكيد كرد كه بخشي از اين ارزيابي ها معمولا در ايران مورد غفلت قرار مي گيرند و از همين رو ايران در دستيابي به اهداف توسعه پايدار چندان كامياب نبوده است. «فرزام پور اصغر سنگاچين» در جمع بندي سخنانش شكل گيري موج سوم مهاجرت در كشور بر اثر مخاطرات زيست محيطي و كم آبي را دور از انتظار ندانست و گفت بايد براي پيشگيري از چنين پيامدهايي، دو عارضه «بي توجهي به آمايش سرزمين» در طرح هاي توسعه و همين طور «نيمه كاره ماندن طرح ها بر اثر تغيير دولت ها» رفع شود.
    
    موج سوم، مهاجرت اكولوژيك خواهد بود
    ولي الله رستم عليزاده، عضو هيات علمي موسسه مطالعات و مديريت جامع و تخصصي جمعيت كشور دومين سخنران اين نشست بود. او وضعيت الگوهاي مهاجرت در ايران معاصر را تشريح كرد و از وجود دو موج مهاجرت در ايران تا پيش از اين سخن گفت: «موج اول مهاجرت در دو دوره قبل از سال ١٣٤٠ و بعد از اجراي اصلاحات ارضي اتفاق افتاد. در واقع با توجه به احداث صنايع در تهران و برخي شهرهاي ديگر از ١٣٤٩ تا ١٣٥٦ دوره انفجار مهاجرت روستاييان به شهرها رخ داد. موج دوم از اواسط جنگ در سال ٦٥ تا اوايل دهه هفتاد انجام شد. بر اساس آمار سال ١٣٩٠ كمترين تراكم جمعيت مربوط به مناطقي است كه با خشكي روبه رو هستند. مناطق خشك همچنين ميزان مهاجر پذيري شان كمتر است. به عبارت ديگر ميزان خالص مهاجرت به جز مناطق مركزي در بقيه مناطق بالاست. بنابراين الگوي مهاجرفرستي و مهاجر پذيري نشان مي دهد استان هاي مهاجر فرست ايران اكثرا مناطق مرزي ايران را شامل مي شوند. در شمايل جديد مهاجرت شاهد هستيم كه افراد از جاهايي كه مشكلات اكولوژيك دارند به سمت شمال يا شهرهاي صنعتي مهاجرت مي كنند.»
    
    لزوم انجام پژوهش هاي دقيق
    رستم عليزاده در بخش پاياني سخنانش سعي كرد اينگونه نتيجه گيري كند: «اگر بخواهيم به چشم انداز آينده مهاجرت روستايي در ايران اشاره كنيم ما دو سناريو متصور هستيم. سناريوي اول را با فرض شرايط اكولوژيكي مطلوب پيش بيني مي كنيم. در چنين شرايطي مهاجرت هاي آينده با فرآيند معمول اتفاق مي افتد و بيشتر فردي، مرد گزين و جوان گزين خواهد بود كه بيشتر با هدف تحصيل و اشتغال اتفاق مي افتد كه با همين فرآيند با ثبات جمعيت حدود ١٥ تا ٢٠ ميليون نفر ثابت خواهد ماند. اما در سناريوي دوم موج سوم مهاجرت قابل پيش بيني است. موج سوم زماني مي تواند اتفاق بيفتد كه ما با مشكلات اكولوژيكي روبه رو باشيم. كما اينكه قبلا اين نوع از مهاجرت را در استان سيستان و بلوچستان شاهد بوده ايم. اين مدل از مهاجرت بر خلاف انواع قبلي مهاجرت، بيشتر خانوادگي و روستايي خواهد بود كه ما از آن به «بنيان كني» ياد مي كنيم. اين نوع مهاجرت مي تواند موجب تخليه روستاها شود. البته هميشه پاسخ به شرايط اكولوژيكي يكسان نيست. يعني افراد در واكنش به شرايط اكولوژيك تصميم مشابه نمي گيرند. ممكن است در يك روستا تغيير الگوي كشت انجام شود، يا تغيير نظام معيشت رخ بدهد و مشاغلي كه به آب وابستگي ندارند جايگزين كشاورزي شود اما در اين ميان مهاجرت هم يكي از اين پاسخ هاست. در هر صورت اگر قرار باشد در كشور موج سوم مهاجرت شكل بگيرد اين موج به نظر من فقط مي تواند از منظر اكولوژيكي اتفاق بيفتد.» ولي الله رستم عليزاده در سخنانش به آشفتگي آماري در كشور هم اشاره كرد و بر لزوم اجراي پژوهش هاي جامع و دقيق در زمينه سنجش سهم مهاجرت اكولوژيك در مهاجرت هاي روستايي تاكيد كرد.
    
    مروري بر تجربه هاي دو استان
    اما «اسدالله نقدي» عضو هيات علمي دانشكده علوم اقتصادي و اجتماعي دانشگاه بوعلي سينا همدان و مرتضي افقه، عضو هيات علمي دانشكده اقتصاد دانشگاه شهيد چمران اهواز دو سخنران ديگر اين نشست بودند كه از تجربه عملي مهاجرت از استان هاي همدان و خوزستان سخن گفتند. سخنان اين دو كارشناس گوياي اين نكته بود كه مهاجرت ناشي از شرايط اكولوژيك داراي نمونه هاي اتفاق افتاده فراواني دارد. چنان كه به گفته نقدي بسياري از ساكنان چند روستاي درگير كم آبي در روستاهاي استان همدان اكنون در حاشيه شهري مانند ساوه سكني گزيده اند. نقدي البته در سخنراني اش از تجربه عملي تغيير نظام معيشت در برخي روستاهاي استان همدان هم مثال آورد كه با راه اندازي كسب و كارهايي كه نيازمند آب نيست در روستاهاي شان مانده اند و به جايي ديگر مهاجرت نكرده اند. اما آيا اين تجربه هاي موفق به ديگر مناطق روستايي كه با كم آبي روبه رو شده اند تسري يافته است؟ پاسخ روشني در اين باره وجود ندارد.
    
    
    رييس گروه امور آمايش، برنامه ريزي و محيط زيست سازمان مديريت و برنامه ريزي:
    «در طرح هاي توسعه از قابليت هاي سرزميني مثل درياها استفاده نكرده ايم. شهرهاي ساحلي در كشورهاي توسعه يافته جزو شهرهاي مهم به شمار مي روند اما در ايران ما از اين موضوع غفلت كرده ايم و به ندرت شهرهاي بالاي ٥٠٠ هزار نفر داريم. الان بخش اعظم سكونت در شهرهايي اتفاق افتاده كه خودشان با كمبود منابع آب روبه رو هستند و بايد براي شان آب منتقل كنيم.»

    

 

دیدگاه خود را ارسال نمایید

ما را دنبال کنید